आजच्या शिक्षणाच्या पद्धतीमध्ये तंत्रज्ञानाचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. शिक्षकांना विद्यार्थ्यांना शिकवण्यापूर्वी धड्याची तयारी करायची असो, विद्यार्थ्यांसाठी प्रश्न तयार करायचे असोत, एखादा अवघड विषय सोप्या भाषेत समजावून सांगायचा असो किंवा नवीन शिकवण्याच्या कल्पना शोधायच्या असोत, AI ची मदत घेतली जात आहे.
- शिक्षकांसाठी PARTS Framework म्हणजे काय?
- हे पाच भाग वापरून शिक्षक आपला Prompt अधिक स्पष्टपणे तयार करू शकतात.
- १. P म्हणजे Persona — AI ने कोणाची भूमिका घ्यायची?
- २. A म्हणजे Aim — नेमके काम काय करायचे आहे?
- ३. R म्हणजे Recipients — हे उत्तर कोणासाठी आहे?
- ४. T म्हणजे Theme — विषय आणि शैली स्पष्ट करा
- ५. S म्हणजे Structure — उत्तर कसे हवे?
- PARTS पद्धतीचा Prompt असा असू शकतो:
- एक महत्त्वाची गोष्ट: पहिल्या उत्तरावरच थांबू नका
- Prompt पुन्हा सुधारत राहणे का महत्त्वाचे?
- एकापेक्षा जास्त Prompts चा वापरही करता येतो
- शिक्षक AI च्या मदतीने काय काय करू शकतात?
- AI कडून मिळालेली माहिती तपासणे का गरजेचे?
- महत्त्वाचे उत्तर नंतर पुन्हा शोधायचे नसेल तर?
- शिक्षकांसाठी एक सोपा AI नियम
- शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा
पण AI ला फक्त प्रश्न विचारला आणि लगेच मनासारखे उत्तर मिळाले, असे प्रत्येक वेळी होत नाही.
📢 एआय संबंधित नवीन आणि उपयोगी माहितीसाठी Ai Shikshan ला Google वर प्राधान्य असलेले स्रोत मध्ये जोडा.
कधी उत्तर खूप मोठे असते, कधी विद्यार्थ्यांच्या वयाला योग्य नसते, तर कधी शिक्षकाला हवे असलेले स्वरूपच मिळत नाही. याचे एक कारण म्हणजे AI ला दिलेला Prompt किती स्पष्ट आहे, हे.
Google for Education च्या शिक्षकांसाठीच्या प्रशिक्षणातील सामग्रीमध्ये Prompt अधिक स्पष्ट आणि उपयोगी बनवण्यासाठी PARTS Framework दाखवण्यात आले आहे. या पद्धतीमध्ये Prompt लिहिताना भूमिका, उद्देश, उत्तर कोणासाठी आहे, विषयाची दिशा आणि उत्तराचे स्वरूप या गोष्टी स्पष्ट करण्यावर भर दिला जातो.
म्हणजेच, AI कडून चांगले उत्तर मिळवण्यासाठी फक्त “काय हवे?” एवढे सांगणे पुरेसे नाही. “कोणासाठी, कशासाठी आणि कोणत्या पद्धतीने हवे?” हेही सांगणे महत्त्वाचे आहे.
चला, ही पद्धत अगदी सोप्या उदाहरणातून समजून घेऊया.
शिक्षकांसाठी PARTS Framework म्हणजे काय?
PARTS म्हणजे Prompt अधिक स्पष्ट करण्यासाठी वापरले जाणारे पाच भाग.
P – Persona
A – Aim
R – Recipients
T – Theme
S – Structure
हे पाच भाग वापरून शिक्षक आपला Prompt अधिक स्पष्टपणे तयार करू शकतात.
१. P म्हणजे Persona — AI ने कोणाची भूमिका घ्यायची?
Prompt लिहिताना AI ला कोणत्या भूमिकेत उत्तर द्यायचे आहे हे सांगणे म्हणजे Persona.
उदाहरणार्थ, फक्त असे लिहिण्याऐवजी:
“जलचक्र समजावून सांगा.”
तुम्ही असे लिहू शकता:
“तुम्ही इयत्ता ८वीच्या विद्यार्थ्यांना शिकवणारे अनुभवी विज्ञान शिक्षक आहात. विद्यार्थ्यांना जलचक्र सोप्या भाषेत समजावून सांगा.”
यामुळे AI ला उत्तर देताना कोणत्या पातळीवर आणि कोणत्या भूमिकेतून माहिती द्यायची आहे, याचा संदर्भ मिळतो.
शिक्षकांसाठी हा भाग विशेष उपयोगी ठरू शकतो.
२. A म्हणजे Aim — नेमके काम काय करायचे आहे?
दुसरा भाग म्हणजे Aim, म्हणजेच AI कडून नेमके काय करून घ्यायचे आहे.
उदाहरणार्थ:
“जलचक्रावर विद्यार्थ्यांसाठी एक सोपा धडा तयार करा.”
पण यापेक्षा अधिक स्पष्ट Prompt असा असू शकतो:
“जलचक्राची संकल्पना विद्यार्थ्यांना समजण्यासाठी १० मिनिटांचा छोटा धडा तयार करा. त्यात सुरुवातीला सोपे उदाहरण, त्यानंतर मुख्य संकल्पना आणि शेवटी तीन सराव प्रश्न द्या.”
इथे AI ला नेमके काम काय करायचे आहे, हे स्पष्ट झाले.
३. R म्हणजे Recipients — हे उत्तर कोणासाठी आहे?
AI कडून मिळणारे उत्तर कोण वाचणार आहे, हे सांगणे खूप महत्त्वाचे आहे.
कारण इयत्ता ५वीच्या विद्यार्थ्यांसाठीचे उत्तर आणि महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठीचे उत्तर एकसारखे असू शकत नाही.
उदाहरणार्थ:
“हे उत्तर इयत्ता ५वीच्या मराठी माध्यमातील विद्यार्थ्यांसाठी आहे. भाषा अगदी सोपी ठेवा.”
किंवा:
“हे उत्तर शिक्षक प्रशिक्षणासाठी आहे. आवश्यक ठिकाणी शैक्षणिक उदाहरणे द्या.”
यामुळे उत्तराची भाषा आणि माहितीची पातळी अधिक योग्य पद्धतीने ठरवता येते.
४. T म्हणजे Theme — विषय आणि शैली स्पष्ट करा
यानंतर AI ला विषय कोणत्या पद्धतीने मांडायचा आहे, हे सांगायचे.
उदाहरणार्थ:
“विषय सोप्या मराठीत समजावून सांगा. दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे वापरा आणि कठीण तांत्रिक शब्द शक्यतो टाळा.”
किंवा:
“विज्ञानाचा विषय विद्यार्थ्यांना मनोरंजक वाटेल अशा पद्धतीने समजावून सांगा.”
इथे शिक्षकाला उत्तराची भाषा, शैली आणि विषयाची दिशा स्पष्ट करता येते.
५. S म्हणजे Structure — उत्तर कसे हवे?
शेवटचा भाग म्हणजे Structure.
AI ने उत्तर नेमके कोणत्या स्वरूपात द्यावे हे सांगणे.
उदाहरणार्थ:
“उत्तर ५ मुद्द्यांमध्ये द्या. प्रत्येक मुद्द्याखाली दोन उदाहरणे द्या आणि शेवटी ५ प्रश्नांची छोटी चाचणी तयार करा.”
यामुळे AI कडून मिळणारे उत्तर अधिक व्यवस्थित करता येते.
आता पाचही भाग एकत्र वापरून Prompt पाहूया
समजा शिक्षकांना इयत्ता ६वीच्या विद्यार्थ्यांना जलप्रदूषण हा विषय शिकवायचा आहे.
साधा Prompt:
“जलप्रदूषणाबद्दल माहिती द्या.”
हा खूपच छोटा आहे.
PARTS पद्धतीचा Prompt असा असू शकतो:
Persona: तुम्ही इयत्ता ६वीच्या विद्यार्थ्यांना शिकवणारे अनुभवी पर्यावरणशास्त्र शिक्षक आहात.
Aim: विद्यार्थ्यांना जलप्रदूषण म्हणजे काय, त्याची कारणे आणि त्याचे परिणाम समजावून सांगण्यासाठी एक छोटा धडा तयार करा.
Recipients: हा धडा इयत्ता ६वीच्या मराठी माध्यमातील विद्यार्थ्यांसाठी आहे.
Theme: भाषा सोपी, संवादात्मक आणि दैनंदिन जीवनातील उदाहरणांसह असावी.
Structure: सुरुवातीला एक छोटा प्रश्न विचारा, त्यानंतर मुख्य माहिती द्या आणि शेवटी ५ सराव प्रश्न तयार करा.
आता AI ला फक्त विषय नाही, तर भूमिका + उद्देश + विद्यार्थी + शैली + स्वरूप हे सर्व स्पष्ट झाले.
एक महत्त्वाची गोष्ट: पहिल्या उत्तरावरच थांबू नका
AI वापरताना अनेक जण एक Prompt लिहितात, उत्तर मिळवतात आणि काम संपले असे समजतात.
पण चांगले उत्तर मिळवण्यासाठी AI सोबत Follow-up Questions विचारणेही उपयोगी ठरू शकते.
उदाहरणार्थ, पहिल्या उत्तरानंतर तुम्ही विचारू शकता:
“हे उत्तर इयत्ता ६वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी आणखी सोप्या भाषेत करा.”
नंतर:
“यात दैनंदिन जीवनातील दोन उदाहरणे जोडा.”
त्यानंतर:
“आता या विषयावर विद्यार्थ्यांसाठी ५ बहुपर्यायी प्रश्न तयार करा.”
म्हणजे एकाच वेळी मोठा Prompt लिहिण्याऐवजी पहिले उत्तर → तपासणी → सुधारणा → पुढचा प्रश्न अशी प्रक्रिया करता येते.
Prompt पुन्हा सुधारत राहणे का महत्त्वाचे?
AI कडून मिळालेले पहिले उत्तर नेहमी अंतिम उत्तर असेलच असे नाही.
जर उत्तर अपेक्षेप्रमाणे नसेल तर Prompt बदलून पुन्हा विचारता येते.
उदाहरणार्थ:
पहिला Prompt:
“इयत्ता ५वीसाठी पाण्याचे महत्त्व समजावून सांगा.”
उत्तर खूप अवघड वाटले तर:
दुसरा Prompt:
“हेच उत्तर इयत्ता ५वीच्या विद्यार्थ्याला समजेल अशा अगदी सोप्या मराठीत लिहा.”
तरीही उत्तर योग्य नसेल तर:
तिसरा Prompt:
“कठीण शब्द काढा आणि प्रत्येक मुद्द्यासोबत दैनंदिन जीवनातील एक उदाहरण द्या.”
याला साध्या भाषेत Prompt सुधारत जाण्याची प्रक्रिया म्हणता येईल.
एकापेक्षा जास्त Prompts चा वापरही करता येतो
काही कामांसाठी एकाच Prompt मध्ये सर्व सूचना देण्याची गरज नसते.
समजा शिक्षकांना एखाद्या धड्याची संपूर्ण तयारी करायची आहे.
पहिला प्रश्न:
“इयत्ता ७वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रकाश या विषयावर धड्याची रूपरेषा तयार करा.”
नंतर:
“या धड्यात विद्यार्थ्यांना समजण्यासाठी दोन सोपे प्रयोग सुचवा.”
नंतर:
“आता या धड्यावर १० प्रश्नांची चाचणी तयार करा.”
आणि शेवटी:
“या चाचणीतील प्रश्नांची उत्तरेही द्या.”
अशा पद्धतीने आधी मिळालेल्या उत्तरावर पुढचे काम करता येते.
शिक्षक AI च्या मदतीने काय काय करू शकतात?
AI चा वापर केवळ प्रश्नांची उत्तरे मिळवण्यासाठीच करावा असे नाही.
शिक्षक त्याचा वापर धड्याची रूपरेषा तयार करणे, शिकवण्याच्या नवीन कल्पना शोधणे, अवघड विषय सोप्या भाषेत समजावून घेणे, प्रश्नसंच तयार करणे, सरावासाठी प्रश्न तयार करणे आणि शैक्षणिक साहित्याची प्राथमिक रूपरेषा तयार करणे यांसारख्या कामांसाठी करू शकतात.
विद्यार्थ्यांसाठीही AI च्या मदतीने अवघड विषय समजून घेणे, उदाहरणे शोधणे, प्रश्न विचारणे आणि एखाद्या संकल्पनेची उजळणी करणेही शक्य आहे.
मात्र AI कडून मिळालेली माहिती शिक्षकांनी तपासून घेणे महत्त्वाचे आहे.
AI कडून मिळालेली माहिती तपासणे का गरजेचे?
AI खूप चांगले आणि आत्मविश्वासपूर्ण उत्तर देऊ शकते. पण त्यामुळे त्यातील प्रत्येक माहिती अचूक आहे असे मानता येत नाही.
विशेषतः तारीख, आकडे, संशोधन, संदर्भ, शासकीय नियम किंवा इतर महत्त्वाची तथ्ये विद्यार्थ्यांना देण्यापूर्वी शिक्षकांनी विश्वसनीय स्रोत तपासणे चांगले.
काही AI साधनांमध्ये संदर्भ किंवा Citations दिले जातात. अशा वेळी ते संदर्भ उघडून मूळ स्रोत पाहण्याची सवय उपयोगी ठरते.
म्हणजेच:
AI कडून माहिती घ्या → तपासा → आवश्यक बदल करा → मग विद्यार्थ्यांना द्या.
AI मध्ये Images आणि Videos चा वापरही करता येतो
AI चा वापर केवळ मजकुरापुरता मर्यादित नाही.
उपलब्ध सुविधेनुसार शिक्षक AI मध्ये इमेजेस किंवा व्हिडिओज अपलोड करून त्याबद्दल माहिती, सारांश किंवा विश्लेषण घेऊ शकतात.
उदाहरणार्थ, एखाद्या विज्ञानाच्या प्रयोगाचा फोटो अपलोड करून त्यातील उपकरणे ओळखण्यास मदत घेता येऊ शकते. एखादा शैक्षणिक व्हिडिओ दिल्यास त्यातील मुख्य मुद्द्यांचा सारांश मागता येऊ शकतो.
मात्र अशा विश्लेषणाची अचूकताही तपासणे आवश्यक आहे.
महत्त्वाचे उत्तर नंतर पुन्हा शोधायचे नसेल तर?
AI मध्ये दीर्घकाळ चालणारे किंवा महत्त्वाचे संभाषण असेल तर काही Ai टूल्स मध्ये ते Pin करण्याची सुविधा उपलब्ध असते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या शिक्षकाने तयार केलेली महत्त्वाची धड्याची रूपरेषा किंवा एखादा उपयोगी Prompt वारंवार वापरायचा असेल तर तो संभाषणात सहज सापडेल अशा पद्धतीने सेव करता येतो.
त्याचप्रमाणे काही AI टूल्स मध्ये तयार केलेले उत्तर इतर कागदपत्रांमध्ये वापरण्यासाठी Export किंवा Share करण्याच्या सुविधाही असतात.
शिक्षकांसाठी एक सोपा AI नियम
AI वापरताना या पाच गोष्टी लक्षात ठेवा:
- भूमिका स्पष्ट करा.
AI ने कोणत्या भूमिकेत उत्तर द्यायचे आहे ते सांगा.
- उद्देश स्पष्ट करा.
नेमके कोणते काम हवे आहे ते सांगा.
- विद्यार्थी स्पष्ट करा.
उत्तर कोणत्या इयत्तेसाठी आहे ते सांगा.
- भाषा आणि शैली सांगा.
सोपे मराठी, उदाहरणांसह, मुद्द्यांमध्ये किंवा संवादात्मक पद्धतीने—जसे हवे तसे सांगा.
- उत्तराचे स्वरूप सांगा.
तक्ता, मुद्दे, प्रश्नसंच, धडा किंवा सराव प्रश्न कशा स्वरूपात हवेत ते स्पष्ट करा.
हेही वाचा: AI वर आंधळा विश्वास ठेवताय? शिक्षकांनो, Ai वापरताना ‘या’ ३ गंभीर चुका आत्ताच टाळा.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवा
AI वापरण्याचे कौशल्य म्हणजे फक्त AI ला प्रश्न विचारणे नाही. योग्य प्रश्न विचारणे, मिळालेले उत्तर तपासणे आणि गरजेनुसार त्यात सुधारणा करणे हे त्याहून महत्त्वाचे आहे.
शिक्षकांसाठी AI हे वेळ वाचवणारे आणि नवीन कल्पना देणारे उपयोगी साधन ठरू शकते. पण AI कडून मिळालेली माहिती थेट विद्यार्थ्यांना सांगण्याआधी शिक्षकांचे ज्ञान आणि अनुभव यांचा वापर करणे गरजेचे आहे.
म्हणून पुढच्या वेळी चॅटजीपीटी किंवा गुगल जेमिनी उघडल्यावर फक्त प्रश्न टाइप करू नका.
कोणाची भूमिका, नेमके काम, उत्तर कोणासाठी, कोणत्या विषयावर आणि कोणत्या स्वरूपात हवे आहे—या पाच गोष्टी स्पष्ट करा.
